Junggo uyghurche radiyo tori
Betni saqliwéling Bash bet qiliwéling
Tenterbiye  Ma’arip   Medeniyet   Pen-téxnika   Iqtisad   Xewer Merkizi
Tordiki Radiyo  Ghelite ishlar   Kocha parangiliri   Edebiyat   Qanun tori   Süret ambiri
Mexsius Sehipe  Widiyo   Filimler   Tarixtiki Bügün   Gülistan   Matériyal
  Bash bet>>Medeniyet>>Tetqiqatlar         
 
Yipek yolining hazirqi zamandiki ehmiyiti
Tehrir:Gülbehrem muxtar     Menbesi:Junggo uyghurche radiyo tori     Yollan’ghan waqit: 2013-12-12

yang shüé
muhemmed turap terjimisi


   Jonggo bilen ottura asiyaning ‹‹yipek yoli iqtisad belbéghi›› berpa qilishi, sherqiy jenubiy asiya elliri ittiipaqi bilen ‹‹déngiz üsti yipek yoli›› büyük diplomatiye endizisini békitishige egiship, yipek yoligha ehmiyet bérish dolquni yene bir qétim qozghaldi. Biraq junggo bilen ottura asiyadiki üch döletning yipek yolini dunya maddiy medeniyet miraslirigha birliship iltimas qilish xizmiti keynidin sanash basquchigha qedem qoydi.
    Yipek yoli miladiyedin burunqi 2-esirde bashlinip miladiye 16-esirgiche dawamlashqan qedimki asiya-yawropa chong quruqluqida soda bilen medeniyet almashturushni tutashturidighan qatnashning chong tomuri we sherq bilen gherb medeniyitining uchrishish we almashturush yoli dep hésablandi. U junggoning changen bilen loyangni bashlinish nuqtisi qilip, ottura asiyadin ötüp gherbke qarap mangghanda ottura yer déngizi rayonigha, jenubta jenubiy asiya ikkinchi chong quruqluqigha suzulidu. Yawropa-asiya chong quruqluqining sherqi bilen gherbining uzunluqi texminen 10 ming kilométir, jenubi bilen shimalining kengliki texminen 3000 kilométir kélidighan bipayan keng rayonlar insaniyet tarixidiki kölimi eng chong bolghan medeniyet yoli dep atilidu. Bu yolgha gérmaniyening jughrapiye alimi eng burun 19-esirning 70-yilliri ‹‹yipek yoli›› dep nam bergen bolup, bu nam keng kölemde qobul qilindi. 2006-yilidin buyan, birleshken döletler teshkilati maarip-pen-medeniyet teshkilatining teshebbusi we türtkisi arqisida, élimiz bilen ottura asiyadiki munasiwetlik döletler yipek yolida dölet halqighan dunya miraslirigha iltimas qilish xizmitini bashlidi. Köp qétim meslihetlishish arqiliq bu yil yanwar junggo, qazaqistan we qirghizistan qatarliq üch dölet axiri yipek yolini békitti. Bashlinish we axirlishish basquchi bilen tengritéghi karidorning yol tori türining dunya miraslirigha iltimas qilish höjjet nusxisini birleshken döletler teshkilati maarip-pen-medeniyet teshkilatigha resmiy yollidi. Her yili bir döletning dunya miraslirigha iltimas qilishida peqet birla san bolghanliqtin, junggo 2014-yili büyük qanalni iltimas qilmaqchi boldi. Shunga bu qétim birleshken döletler teshkilati maarip pen medeniyet teshkilati dunya miraslirigha iltimas qilish sanida qirghistanning sanini ishlitidighan boldi.
    Qirghistanning ottura esirdiki qedimki izi aqbéshim xarabiliqi, brana xarabiliqi, karasinaya rüyshika xarabiliqi adettiki kishilerge tolimu natonush. Emma junggoning tang sulalisi dewridiki büyük shairi li beyning tughulghan jayining toqmaq shehiri ikenliki junggoluqlargha tonushluq bolup, toqmaq shehiri bügünki künde aqbéshim xarabiliqi dep atilidu. U yéngi sheher (köpchilik adette éytiwatqan karasinaya rüyshika xarabiliqi), balasaghun shehiri (bügünki brana xarabiliqi) gherbtin sherqqe chu deryasi wadisigha jaylashqan.
    Toqmaq shehiri suyab shehiri depmu atilidu, u miladiye 5-esirde qurulup, miladiye 13-esirde mongghullar teripidin gherbke seper qilish netijiside weyran qiliwétilgen, junggoning tang sulalisi xani gawzungning tiawlu birinchi yili (679-yili) gherbiy yurtta muhim bazar qurghan bolup, bu junggoning tarixtin buyan gherbiy qisim rayunida qurghan eng yiraq chégra shehiri hésablinidu. U kusen, sulé we yütyen bilen qushulup tang sulalisi dewride ‹‹enshidiki töt bazar›› dep atalghan.
    Toqmaq shehiri junggo bilen gherbning muhim yuligha jaylashqan bolup, bu yerning ahaliliri terep-tereptin kelgen. Eng burunqi ahale soghdilar bolup, kéyin türkler we xenzular chu deryasi wadisigha arqa-arqidin kirip makanlashqan. Tang sulalisi dewride toqmaq shehirini qurulghandin kéyin, yene nurghun xenzular bu sheherge kélip makanlashqan. Qedimki sheherning ichi we sirtigha zor bir türküm din xarabiliri, jümlidin budda dini butxaniliri, nésturiyan dini chérkawliri, nésturiyan dini, ateshpereslik dini we maniy dinidikilerning qebrisi jaylashqan. Eyni waqitta toqmaq shehiri ahaliliri budda dini, xiristiyan dini we maniy dinidin ibaret dunya xaraktérlik üch dinigha étiqad qilghan. Arxéologlar qéziwalghan buyumlar shu jaydiki dini murasim rayonlirining eqilge muwapiq jaylashqanliqi, budda ibadetxanisi, maniy din ibadetxanisi, nésturiyan din chérkawliri we maniy dini ibadetxanilirining kichik sheherning sirtigha jaylashqanliqini körsitip berdi. Bu bir qanche xil din étiqadning shu yerlik ahalilargha nisbeten sirttin kelgen din ikenligini tesewwur qilghili bolidu. Arxéologlar toqmaq shehiri ibadetxanisi xarabiliqining ichidin tang sulalisi dewrige ait pullarni bayqighan bolup, üstige ‹‹keyyüen tongbaw›› we ‹‹dali tongbaw›› digen xenzuche xetler chüshürülgen.
    Emdi birleshken döletler teshkilati maarip-pen-medeniyet teshkilatigha dunya miraslirigha iltimas qilghuchi dölet qazaqistan üstide toxtilayli. Qazaqistan ottura asiya rayonidiki zémini eng keng dölet bolup, yipek yoli qazaqistanning chégrisini késip ötidu, almaata qedimki zamanda junggodin ottura asiyagha qatnaydighan yipek yolining ötüshke tigishlik jayi bolup, junggo bilen gherp sodisining muhim békiti hésablanghan. Rim impératori konistantin oghligha qaldurghan wesiyetnamiside: ‹‹uning sirtini qazaqyada yayliqi orap turidu, andin qazaqyadin ötse arndagha barghili bolidu››, dep yazghan. Qedimki qazaqlar bügünki ottura asiya etrapliridiki sak, uysun we yawchi qatarliq qedimki charwuchi qebililirige qaritilghan bolup, ular del hazirqi zamandiki qazaqlarning ejdadi hésablinidu. ‹‹qazaq›› dégen söz türk tilida ‹‹köchmen charwichi›› dégen menini ipadileydu. Tengritéghidin ichki déngizgha baridighan ottura asiya yayliqi del köchmen charwichiliq qilidighan rayon hésablinidu. Bu rayungha 9000 din köprek arxéologiye xarabiliqliri jaylashqan bolup, buni mislisiz özgirish yasighan zémin dep késip éytishqa bolidu.
    Bu qétim yipek yolini birleshken döletler teshkilati maarip-pen-medeniyet teshkilatining dunya mirasliri tizimlikige iltimas qilish dawamida alimlarni eng intizar qilghini, renggareng muhim mingöyler arqiliq dunyani heyran qaldurush boldi. Mesilen: qizil mingöyde gherbiy yurt rayonidiki hazirqi saqlinishi eng burun, kölimi eng zor, tesiri eng keng bolghan budda dini mingöy ibadetxanisi saqlinip qalghan bolup, u özige xas mingöy shekli we tam sizma uslubi arqiliq budda dinining gherbiy yurt rayoni arqiliq sherqqe tarqilish iznaliri we tarqilish dawamidiki yerliklishish jeryanlirini körsitip biridu. Bolupmu, mingöylerde hazir saqliniwatqan dunyadiki eng mol budda dinini tarqitidighan tam sizmiliri deslepte ijad qilinghanda ‹‹merkiziy tüwrüklük mingöy›› (küsen uslubidiki mingöy) we ‹‹chong heykellik mingöy›› sheklide bolup, gherbtin kelgenlik belgisi bilen kusenning öz yurt medeniyitining birlishishi we rawajini körsitip birip, özige xas kusen uslubini namayen qilghan. U dunxuangdiki mogaw ghari, meyjishen téghi mingöyi, bingling ibadetxanisi mingöyi, binshen nahiyesidiki chong but ibadetxanisi mingöyi, subéshi budda ibadetxanisi bilen birlikte saqlanghan dewr, bediiy uslup, mingöy yaki binakarliq uslubi qatarliq jehetlerde insaniyetning üch chong dinining biri bolghan budda dinining yipek yulini boylap junggoning chégrisi ichide tarqilish iznalirini körsitip biridu. Uzungha suzulghan yipek yulida élip bérilghan din medeniyitini almashturushning asasi témisini gewdilik namayen qilip biridu.
    Medeniyetning menbesi bilen tereqqiyat nuqtisidin qarighanda, bu qétim dunya mirasliri tizimlikige birliship iltimas qilishning medeniyet liniye basquchi bir qatar din, merkiziy sheher, bazar, tashlinip qalghan xarabiliq we ularning ichki jehettiki tesir körsirish iznaliri arqiliq miladiyedin burunqi 2-esirdin miladiye 16-esir arliqida asiya-yawrpa chong quruqluqining nurghun medeniyet rayonliri, bolupmu yaylaqtiki köchmen charwichiliq medeniyiti bilen déhqanchiliq térilghusi rayonlirining olturaqlishish medeniyiti otturisida yüz bergen köp xil muhim tesirlerni namayen qilidu. Diniy étiqat, sheher medeniyiti, binakarliq layihesi, olturaqlishish usuli, tawar sodisi, milliy almashturush qatarliq jehetlerde asiya chong quruqluqining yéqinqi 18 esir dawamida nurghun kesiplerde yoqiliwatqan qedimki zamandiki millet we uning medeniyitining sighishalaydighan tarixiy enenisini namayen qilip béridu.
    Shek-shübhisizki, bu bir eynek bolup, u bügünki dunyaning hemme jaylirida körgili bolidighan dini toqunush we medeniyette qarshilishishni hel qilishqa nahayiti yardem biridu.

 


Kéyinkisi
 Munasiwetlik xewerler
 
 Qiziq nuqta
 
Awat süretlik xewerler
2013-yilidiki axbarat ayalliri ــــ ayalliq nami bilen
Pen téxnika
Yaponiyede yol mangghanda yanfon oynap méngishning aldini élish barliq
Iqtisad
bbb.jpg
Shinjangning 15 karxanisi junggodiki 500 küchlük qurulush matériyalli
Tenterbiye
2014-yilliq braziliye dunya putbul longqisi musabiqisining guruppilash n
Ghelite Ishlar 
 
Kocha Parangliri 
 
Edebiy Eserler 
 • Ghelite nersilerni yiyishke sézik bolghan acha-singil
 • Dunya boyiche tunji hayat qalghan 7 kizek 16 yashqa ...
 • Chetellerdiki yantu munarlar
 • Yéshi chongayghanséri pakarlap ketken ayal
 • Térisi yoq bala
 • "barmaq siziqliri yoq adem"
 • Közidin qeghez "yash" chiqidighan qiz
 • Zibabwédiki eng körümsiz er
 
 • Dunyadiki ghelite milletler
 • Awstiraliyede balilargha hasharet sowgha qilish moda...
 • Göshni issiq suda yuysa göshning uzuqluq qimmiti z...
 • Yashanghanlar néme üchün asan aldinidu?
 • 45% rusiyilik besh yildin kéyin yéngi pirézidént...
 • Yaponiyede bir "set qiz" hösn tüzitip güzel sahib...
 • Ademning boyi qanche égiz bolsa awazi shunche töwe...
 • "pushayman dorisi "keship qilinmaqchi
 
 • Apisining tirniqini yasap qoyush
 • Eger chüshni tallighili bolsa ....
 • Béliq bilen qarmaq destisi
 • Yéngi qoshnam
 • Seher peyti pütülgen qurlar
 • Maarip nazaritining tor békiti memliket boyiche ‹...
 • Maarip islahati téximu adil nishangha qarap ilgiril...
 • Eneniwiy balilar oyuni
Istansimiz Chastotimiz Torimiz FM MW SW Méhnetkeshler Töhpikarlar Neshr Hoquqi Elan mulazimiti
Muhim dölet apparatliri (Xenzuche): Muhim axbarat torliri(Xenzuche):      Uyghurche axbarat torliri:     
Junggo xelq qurultiyi | Junggo hökümet tori | Junggo xelq siyasiy meslihet kéngishi | Aliy xelq sot mehkimisi | Aliy xelq teptish mehkimisi | Dölet ishliri mehkimisi axbarat ishxanisi | Döletlik radiyo-kino-téléwiziye bash idarisi
     
Alaqilishish adrési: béyjing shehiri shichéng rayoni fushingmén tashqi kochisi 2-qoru
Pochta nomuri: 100866 Téléfon:010-86097477 Faks:010-68045504 Élxet:uy@cnr.cn
网上传播视听节目许可证号 0102002 中央人民广播电台版权所有(C) 京ICP备05065762号