Bash bet>>Medeniyet>>Tetqiqatlar
Tang dewridiki changen we gherbiy yurt medeniyiti
Tehrir:Gülbehrem muxtar     Menbesi:Junggo uyghurche radiyo tori     Yollan'ghan waqit: 2014-06-20

shinjang tarixi we shinjangdiki milletler tarixidin qisqiche léksiye (5)
tyen wéyjang (shinjang ijtimaiy penler akadémiyesining tetqiqatchisi)

 tötinchi léksiye
1. Xuychawning hékayisi (türk we gherbiy yurtning türklishish mesilisi)
süy, tang sulaliri dewride, tengritaghning jenubi we shimaligha köchken herqaysi milletlerdin asasliqliridin türkler, soghdilar, uyghurlar, xenzular, tübütler bar.
türkler bir qedimiy millet bolup, eyni dewrde qudretlik türk xanliqini berpa qilghan. Türk xanliqi köchmen charwichi qebililer ittipaqidin teshkillengen xanliq bolup, xanliqni teshkil qilghuchilardin türklerdin bashqa yene bashqa milletlermu bar. Bularning köp qismi öz ixtiyariy emes belki mejburiy halda türk xanliqigha qaram bolghan charwichi qebile we qewmler idi. Shunglashqimu türk xandanliqining ortaq bolghan iqtisadiy asasi we siyasiy ittipaqliqi tolimu ajiz bolghan. Türk xandanliqining sherq, gherb ikki xandanliqqa parchilinishigha egiship herbiy küchimu zor derijide ajizlighan. Xandanliqning ichki qismida toxtimay ichki niza kötürülüp, sherq, gherb xandanliqliri otturisidiki ziddiyetmu barghanséri kücheygen, miladi 630 – yiligha kelgende sherqiy türk xandanliqi tang sulalisi teripidin aghdurulghan. 657 – yili gherbiy türk qaghanliqining aqsaqili ashina quli tang sulalisining gherbiy yurtni birlikke keltürüshige tosqunluq qilghachqa tang sulalisining zerbisige uchrap munqerz bolghan, ahaliliri bashqa milletlerge tewe bolup ketken, buning bilen qedimki herxil étnik toplarning birleshmisi bolghan türk xandanliqi öz mewjutluqini yoqatqan.
türkiy tilida sözlishidighan étnik toplar we qebililerning zor türkümde tengritaghning jenub, shimaligha kirishi we olturaqlishishi hemde ottura asiya rayonigha bolghan tesiri tüpeyli ottura asiyadiki herqaysi jaylar birqisim alimlar otturigha qoyghandek ‹‹türkiy tillashqan›› dewr boldi. Bu xildiki sherqtin bashlap gherbkiche bolghan zéminlarning ‹‹türklishish››jeryani gherbiy yurttiki herqaysi millet toplirining tarqilish halitide we medeniyet ehwalini zor derijide özgertipla qalmay kéyinki dewrlergimu chongqur tesir körsetti. Bu yerde biz bir misal körsitip öteyli: ottura tüzlenglik rayonidin hindistangha bérip bilim élish dolqunida xuy chaw isimlik rahib gherbiy yurtni bésip ötüp enetkek élige nom élishqa barghan, qaytip kelgendin kéyin özining sayahiti heqqide ‹‹enetkek ellirining tezkirisi›› namliq eserni qaldurghan. Bu eser kéyin yoqap ketken, ötken esirning bashlirida firansiyelik ékspéditsiyechi pilliot dunxuangdiki budda gharlirida saqliniwatqan nomlar arisidin bu eserni bayqighan.
xuy chawning mezkur esiride xatirilinishiche: u bügünki keshmir taghliq rayonidiki bir ‹‹keshmir begliki›› diki yerlik hakimiyette ghelite bir ishni bayqighan: ‹‹bu elning yerlik puqraliri ghuzlardin teshkil qilinghan iken, xani we chérikliri türklerdin iken. Quttal(hazirqi tajikistan etrapida) élide xanliq uruqi türklerdin iken, yerliktiki xelqler yérimi ghuz, yérimi türk bolup, bir qismi toxri tilida,, bir qismi türk tilida, bir qismi yerlik tilda sözlishidiken››. Bu yerde tilgha élinghan yérimi ghuz, yérimi türk dégen bu uqum gherbiy yurttiki xelqlerning türki tillashqan dewrning tarixi izini sherhlep béridu.
wéy, jin, süy, tang sulaliliri dewride, ottura asiya rayonidin kelgen qedimki étnik top yaki millet sughdilarning tengritaghning jenub, shimalida paaliyet élip bérishi gherbiy yurttiki herqaysi eller hetta élimizning shimaliy yaylaqliridiki yerlik hakimiyetler we charwichi qebililerning tereqqiyatigha zor tesir körsetken. Sughdilar tuqquz uruqtin teshkillengen qebililer ittipaqi bolup, ularning özlirining tili we yéziqi bar mani dinigha étiqad qilidu. Sughdilar sodigha mahir bolup, ular ottura asiya we uningdin bashqa keng zéminda özlirining ayagh izlirini qaldurghan. Sughdilar ottura asiya bilen ottura tüzlenglikni tutashturidighan qedimki yolda köpligen olturaq rayonlarni qurup mushu rayonning soda sétiq ishlirini monopol qiliwalghan.
süy, tang dewrliride, bolupmu tang sulalisi gherbiy yurtni birlikke keltürgendin kéyin, tengritaghning jenub, shimalida xenzularning sanimu xélila köp bolghan. Munasiwetlik matériyallargha asaslanghanda, eyni dewrde tengritaghning jenub, shimalida olturaqlashqan tang sulalisi qoshunliri 30 minggha yetken. Buning bilen teng tang sulalisining kungzichiliq telimatimu shinjanggha singip kirgen. Eyni dewrde qumul, turpan, jimisar qatarliq jaylardiki xenzularning kilassik eserlerni tetqiq qilip öginishi alliqachan xetmekerdilik sistémigha kirgüzülgen turpandiki xenzular olturaqlashqan rayonlarda mexsus mektepler qurulghan. Bu ehwallar mushu jaydin tépilghan arxéologiyelik buyumlardimu ispatlanghan.
2. Tang sulalisining gherbiy yurtni birlikke keltürüshi
(süy sulalisi 581 – 618, tang sulalisi 618 – 960) süy sulalisi qurulghandin kéyin, quju kiyu jemeti xanliqini öz ichige alghan shinjangning herqaysi jayliridiki milletlerning aqsaqalliri bes beste olpan tapshurup tewelik bildürgen. Süy sulalisi gherbiy yurt rayonida keyni keynidin pishamshan, cherchen, iwérghol aymaqlirini qurup, wéy, jin sulaliri dewride gherbiy yurtta tesis qilinghan ‹‹aymaq, nahiye tüzümi››ni eslige keltürüp, uni yene bir qedem tereqqiy qildurdi. Süy sulalisining gherbiy yurtni idare qilghan waqti qisqa bolsimu, kéyinki mezgillerde tang sulalisining tengritaghning jenubi we shimalini birlikke keltürüshige asas salghanidi.
tang sulalisi qurulush bilenla (618 – yilidin 960 – yilighiche), gherbiy yurttiki herqaysi beglikler arqa – arqidin changenge elchi ewetip, tang sulalisige beyet xahishini bildürgenidi. 630 – yili, eslide gherbiy türklerge tewe bolghan iwérghol(hazirqi qumul) shehirining bashliqi özige tewe bolghan yette sheher ammisigha bashchiliq qilip tang sulalisige béqinghan. Tang sulalisi bu yerde gherbiy iwérghol aymiqi tesis qilghan. Bu tang sulalisining gherbiy yurttiki tunji memuriy orgini bolup, deslepte iwérghol qatarliq üch nahiyeni bashqurghan. Gherbiy yurtning ishiki échilghandin kéyin qucho, agniy, küsen, suléy qatarliq beglikler tushmu tushtin tewelik bildürüshti.
bu dewrde gherbiy yurtni kontrol qilip turghan gherbiy türk qaghanliqi bilen tang sulalisining munasiwiti nahayiti qoyuq idi. Miladi 639 – yili él bilge ishbara qaghan gherbiy türklerning chong xanliq hoquqini qoligha kirgüzüwalghandin kéyin, tang sulalisige qarshi siyasetlerni omumyüzlük yolgha qoyup yipek yolini kontrol qilishqa urundi. Buning bilen gherbke kéngiyiwatqan tang qoshunliri bilen toqunushup qaldi. Ikki terepning munasiwiti barghanséri yamanlashti. Gherbiy türk qaghanliqi qucho kü jemetini qollap tang sulalisi bilen qarshilashti.
shunglashqa tang sulalisining gherbiy yurtqa qilghan yürüshi qucho xanliqini tinchitishtin bashlandi.
qucho kü jemeti begliki gherbiy yurttiki birdinbir xenzular qurghan hakimiyet bolup, tang sulalisi we ottura tüzlengliktiki herqaysi eller bilen yéqin munasiwette bolup kelgen. Eyni waqitta qucho bégi kü wéntey changenge elchi ewetip olpan tapshurghan. Biraq qucho rayonining alahide jughrapiyelik jaylishishi tüpeyli daim etraptiki küchlerning tesirige uchrap kelgen. Kéyin gherbiy türk xanliqi qucho xanliqigha tehdit salghanliqtin qucho bégi küwéntey tang sulalisige qarshi siyaset qollinishqa mejbur bolghan. Küwéntey karwan yollirini tosup yipek yoli sodisini monopol qilipla qalmay yene gherbiy türklerge masliship, etraptiki herqaysi ellerni talan – taraj qilghan. Tang sulalisi bash sanghun xojünjini bash qilip ‹‹yarghulgha herbiy yürüsh›› namidiki jaza yürüshini qozghap, quchogha yürüsh qilip, ottura tüzlenglik bilen gherbiy yurt otturisidiki yolni achti.
tang sulalisining herbiy yürüshi qucho rayonidiki herqaysi milletlerning birlikke intilish, tinchliqni telep qilishtek arzusigha mas kelgen. Eyni dewrde bir kublét xelq qoshiqi quchoda keng tarqalghan:
quchoning qoshunliri goyaki qardu,
xenzular qoshuni goyaki kündur.
kün nuri chüshkende érer qar – muzlar,
shundila qucho élimu tamam yoqilar.
bu xelq qoshiqi melum menidin éytqanda, eyni waqittiki xelqning qelbini ipadiligen bolup, qucho rayonidiki herqaysi milletlerning birlikke intilishtek arzusini eks ettürgen. Tang qoshunlirining shiddetlik hujumi bilen küwéntey qorqup kétip öldi, oghli kü jishéng sheher qowuqini échip el boldi, shuning bilen qucho tang sulalisige tewe boldi. ‹‹yargholgha yürüsh qilish›› chong qoshunining serdari xojünji yargholda turup boz yer özleshtürüshke mesul boldi. Tang sulalisi quchoda shiju aymiqi tesis qilip, el bolghan begliklerdiki puqralarni bashqurdi. Shu yili yene enshi qoruqchibeg mehkimisini qurup ornini shijugha yötkidi. Bu tang sulalisining gherbiy yurtta tesis qilghan tunji herbiy mehkimisi idi.
gherbiy türklerning qaghani meghlubiyitige ten bermey, küsenni mudapie chégrasi qilip, gherbiy rayondiki hökümranliqini qoghdap qalmaqchi boldi. Tang sulalisi teyyarliqini tamamlighandin kéyin, miladi 648 – yili ‹‹künchiyu yoli herbiy yürüshi›› namidiki herbiy heriketni qozghidi. Tang teyzungning küyüoghli sherqiy türklerning shahzadisi ashinashir, künchiyu yoli herbiy yürüshining bash bughluqigha teyinlinip, pütün qoshungha bash qomandan boldi. Qoshun besh tarmaqqa bölünüp, alte yol bilen jenub, shimaldin tengla qozghilip, gherbiy yurttiki herqaysi ellerning yardimi arqisida, tang sulalisi ilgiri – kéyin bolup gherbiy türklerning chigil, chumul qatarliq türkiy qebililirini tarmar qilip, gherbiy türkler kontrolluqidiki küsen, agniy qatarliq muhim rayonlarni öz kontrolluqigha kizgüzdi. Gherbiy rayondiki köp qisim rayonlar tang sulalisining hökümranliqi astigha élindi.
tang sulalisi gherbiy yurttiki muhim jaylarni kontrol qilghandin kéyin, bu jaylarda agniy tutuq mehkimisi, küsen tutuq mehkimisi, pisha tutuq mehkimisi (burunqi udun dölet teweside), sulié tutuq mehkimisi (hazirqi qeshqer teweside) qatarliqlarni tesis qilghan.
kéyinki yili enshi tutuq mehkimisi küsen shehirige yötkeldi hemde küsen, udun, sulié, suyap(hazirqi qirghizistandiki toqmaq) qatarliq jaylarda töt qorghan tutuq mehkimisi tesis qildi, tarixta bu ‹‹enshidiki töt qorghan›› dep ataldi. Buning bilen tang sulalisining gherbiy yurtni birlikke keltürüsh ishi tamamlandi.

Kéyinkisi
Munasiwetlik xewerler
yéngi xewerler Yene
süretlik xewer Yene
süretlik tenterbiye xewerliri
pen-téxnika uchurliri Yene
ghelite ishlar Yene
kocha parangliri Yene
saghlamliq Yene