Junggo uyghurche radiyo tori
Betni saqliwéling Bash bet qiliwéling
Tenterbiye  Ma’arip   Medeniyet   Pen-téxnika   Iqtisad   Xewer Merkizi
Tordiki Radiyo  Ghelite ishlar   Kocha parangiliri   Edebiyat   Qanun tori   Süret ambiri
Mexsius Sehipe  Widiyo   Filimler   Tarixtiki Bügün   Gülistan   Matériyal
  Bash bet>>Matériyal>>Partiye we dölet aparatliri         
 
Amérikining aptonom jayliri 2
Tehrir:Gülriz süret     Menbesi:Jék tor xatirisi     Yollan’ghan waqit: 2012-05-31

 

 

indiyan Qoghdilish rayonliri tüzümining ramkisi

amérikining indiyanlar qoghdilish rayonliri tüzümi (American Indian Reservation System) nechche yüz yilliq tarixtiki siyaset bilen asta asta özgirip kelgen tüzüm bolup, bashtila amérika asasiy qanunigha oxshash aldin körerlik bilen yézip chiqilghan emes. gerche yéqinqi zamanlarda bezi ishtatliq hökümetler indiyan rayonlirining bezi ishlirigha nisbeten arlishiwatqan bolsimu lékin hoquq jehettin indiyan rayonlirigha bolghan siyasetning belgiligüchisi amérika parlaménti. Qoghdilish rayonliri tüzümi amérika parlaménti maqullighan tüzüm. Bu tüzümning asasliq alahidiliki mundaq:

1. Qoshma ishtatliq Hökümet bilen bolghan munasiwette, her bir indiyan qebilisi bir musteqil hoquqqa ige bolghan gewde. Qoghdilish rayonliri indiyanlarning aptonomiye hoquqini yürgüzüshke ruxset qilidu we ilhamlanduridu. 2002-yili fédératsiye sot mehkimisi bir késimde indiyanlarning amérika jemiyitidiki ornigha nisbeten mundaq chüshendürüsh bergen: "indiyan qebililiri amérikining bir ishtati emes, fédératsiye tüzümining bir qismimu emes, belki öz aldigha bashqurush hoquqigha ige bolghan bir siyasiy gewde. Bu hoquq-birleshme hökümet tereptin bérilgen emes belki qedimdin tartip bar bolghan hoquqtur. Yene amérika aliy sot mehkimisining mezuri qebilisige bolghan bir qétimlik késimige bolghan chüshendürüshte "iindiyanlar yérim asasiy hoquq, yérim musteqil bolghan siyasi gewde bolup öz térritoriyesi we ezalirigha nisbeten hoquq yürgüzidu" dep yézilghan. Undin bashqa yene sotning iindiyanlar bilen bolghan késimde riaye qilidighan üch belgilimisi bar bolup, bular, birinchi, kélishimdiki maddilar ochuq, chüshinishlik yézilmighanliq sewebidin kélip chiqqan talash-tartishta choqum iindiyanlargha paydiliq bolghan terepte turup késim chiqirish, ikkinchidin, kélishimni chüshendürgende choqum indiyanlargha chüshinishlik bolghan qilip chüshendürüsh. Üchinchidin, kélishimdiki maddilarni chüshendürgende choqum yéziq jehettin iindiyanlargha paydiliq bolghan terepte turup chüshendürüsh.

2. Qebilining hoquqi mutleq emes. Parlamént qebilige munasiwetlik ishlarda qarar chiqirish we tengshesh aliy hoquqigha ige.

3. Amérika parlaménti indiyan qebililirining hoquqi we mal-mülkining bashqilar teripidin ziyangha uchrimasliqini qoghdash mesuliyiti bar. Bular indiyan qebilisi we qoghdilish rayonlirining zimin qoghdilishi, aptonomiye hoquqini qoghdash we yuqiri kötürüsh, indiyanlarning turmush sewiyesini yuqiri kötürüsh, parawanliqini yaxshilash, shundaqla tereqqiyatqa zörür bolghan ishlarda qollash we yardem bérishni öz ichige alidu.

 Teptish we sot toghriliq yene indiyanlargha qarita mundaq hökümler barken. Amérika parlaménti qanun chiqirip ashkara jakarlap indiyanlarning qebile hökümiti igilik hoquqini (Tribal Sovereignty Immunity) qoghdashni bikar qilmisa yaki shu qebile özlükidin waz kechmise, u bashqa hökümet, ishtat, qebile we shexslerning dewasidin bikar qilinidu.

aldinqi témida déyilgendek, qoghdilish rayonliri bir qeder yuqiri bolghan igilik hoquqigha ige bolup, ular özini-özi bashqurush we idare qilish hoquqigha ige iken. Her qaysi qebile rayonlirida choqum bir hökümet bolushi kérek iken. Buni qebile hökümiti yaki qebile kéngishi dep atap buni fédératsiye hökümetke tizimgha alduridiken we öz ezalirigha wekillik qilidiken. hökümetning chongluqi eza we zéminigha qarap chong-kichik bolidiken. Bular yerni qandaq teqsim qilish, qandaq tüzüm qollinip bashqurush dégendek bir qatar hoquqlargha ige iken. Bularning öz hökümiti, sot mehkimisi, saqchisi, teptish mehkimisi, mektep, parawanliq, dawalash qatarliq bir qatar funkisiyelik orunliri bolup, özining qanuni bolidiken. Her qaysi qoghdilish rayonlirining öz enenisi we tarixigha asasen chiqarghan qanunliri bolidiken. Bezi rayonlarda hökümitini omumiy saylam arqiliq saylaydiken, bezi rayonlarda aqsaqallar biwaste bashquridiken. Her bir qoghdilish rayonigha fédératsiye hökümet bir wekil ewetip qebile ishlirini küzitish we fédératsiye tereptin yürgüzgen her xil parawanliq siyasetlirini emiliyleshtüridiken. Coeur D'Alene rayonining saqchiliri bashqiche forma kiyidiken. Eger mesilen siz mushu rayonda qanungha xilapliq qilghan bolsingiz choqum mushu rayondiki sotqa chiqidikensiz hem buning qararigha boysunidikensiz. eger bu rayonning iindiyan ezaliri bashqa yerlerde qanungha xilapliq qilsimu mushu rayonning hökümiti ariliship ezalirini qoghdaydiken. Hökümet orunlirining xizmetchiliri choqum iindiyanlar bolushi kérek iken. Yeni rayon ichide indiyanlarning we indiyan emeslerning hoquqi éniq belgilengen iken. Mesilen rayon ichide peqet indiyanlarningla yerge igidarchiliq qilish hoquqi bar bolup indiyan emesler bu rayondin yer zémin sétiwalalmaydiken yaki igidarchiliq qilalmaydiken. Öz ichide élip sétishsa bolidiken hem buni sottin testiqlaydiken. Lékin ijare berse bolidiken. Mashina nomurimu ayrim bolidiken. Kim iindiyan yaki emes dep tizimlighanda qénida töttin bir ülüsh iindiyan qebilisi bolsa iindiyan hésablinip shu hoquqlargha ige bolidiken. Undin bashqa bundin birer yüz yil burun rayon bilen fédératsiye hökümet kélishim imzalighanda, iindiyanlargha menggülük tölem töleydighan bolup bu tölem hazirmu dawamliship kéliwétiptu. Öz waqtidiki tölemni hazirqi pulgha sundurghanda, her bir indiyangha yiligha 12000 Amérika dolliri Toghra kélidighan bolup, buni shu qebilige tizimlitilghan ezalar meyli qeyerde yashisun buni alidiken. Shunga bezi indiyan emeslermu bu pulni élish üchün bezide yalghandin indiyan boluwélishni oylaydiken. undin bashqa bular yene alahide türlerdin bashqa fédératsiye we ishtatliq baj tapshurmaydiken. Yerlik bajni qanchilik élishni özliri békitidiken hem bu kirim özlirige ishlitilidiken. Lékin iindiyanlar öz rayonining sirtida qilghan soda we tijaret ishlirida shu rayonning ölchimi boyiche baj tapshurudiken. Démek amérikining indiyanlar qoghdilish rayoni tüzümide rayongha hoquq bergendin sirt ziminning hoquqimu milletke bérilgeniken.

indiyanlarning rayonining köpinchisi namrat rayonlar bolghachqa, öz rayonini tereqqiy qildurush üchün özining alahide igilik hoquqigha ige ornidin paydilinip özi jaylashqan shtat yaki hökümet yol qoymaydighan türlerde ayrim qanun chiqirip kirim ekiridiken. Mesilen, amérikining nurghun ishtatlirida tamakidin bek yuqiri baj we qoshumche heq alidu. Mesilen bir qap marilboro tamaka 5.80 Amérika dolliri Bolup, Coeur D'Alene rayonida bu tamakini 2.80 dollar satidiken. Undin bashqa amérikida néwada shtatidin bashqa shtatlarda qimarxana échishqa yol qoyulmaydu. Lékin indiyan rayonliri öz rayonida qimarxana achsa bolidu dep ayrim qarar maqullap amérikining indiyanlar qoghdilish rayoni bar bolghan asasen hemme rayonda qimarxana bar. Bashqilar échishqa yol qoyulmighachqa bu qimarxanilarning tijariti alahide yaxshi. Shundaqla bu qimarxanini achquchimu choqum indiyan bolushi kérek iken yaki qebile hökümiti özi achidiken we kirimni bölüp béridiken. Hazir amérikining 28 shtatida indiyanlar teripidin bashquruluwatqan 290 din artuq chong tiptiki qimarxana bolup, 2002-yildiki kirimi 12 milyard Amérika bolghan. Bu indiyanlarning omumiy kirimining üchtin birini igelligen. 90-yillarda fédératsiye hökümet qanun chiqirip bu qimarxanilardén baj élishni belgiligen. Undin bashqa bezi indiyan rayonliri menzirisi güzel rayonlargha jaylashqanliqi üchün ular sayahetchilikni tereqqi qildurghan.

tarixtin buyanqi chetke qéqilish we bashqa seweblerdin amérikidiki indiyanlarning tereqqiyati yenila otturiche sewiyedin köp töwen turidiken. Undin bashqa indiyanlar özige qoshna bolghan rayonlargha yéqin bolghachqa medeniyet jehette küchlük assimilatsiyege uchrighan. Biz barghan Coeur D'Alene rayonida meyli saqchilar yaki bashqa indiyanlar bolsun chirayidin bashqa jehette indiyan puriqini bayqimiduq. Énglizchini amérika teleppuzida ölchemlik sözleydiken. Undin bashqa kichik balilar we yashlar öz rayonini qalaq körüp burunla öydin chiqip kétidiken. Undin bashqa nechche on yil indiyanlarning maaripigha yardem bérish we ularning asasi éqimgha kirishige yardem qilish meqsiti bilen nurghun indiyan rayonlirida yerlik qebile hökümiti bilen birliship indiyanlarning öz mekteplirini pütünley taqap inglizche sözleydighan rayongha mektepke apirip bergen we bularni aile terbiyesidin ayriwetken. Axiri bu indiyan yashliri öz medeniytini untup pütünley amérikiliq bolup chong bolghan. Axiri aqsaqallarning we yerlikning küchlük telipi bilen nurghun rayonlarda bu pilanni emeldin qaldurghan.

amérikidiki indiyanlarning tarixi we tereqqiyati, hazirqi haliti bir qizziq téma. Bolupmu bularning siyasi tüzülmisi az sanliq millet bar dölet we rayonlarning tetqiq qilip béqishigha erziydighan mezmun iken.

 

indiyan qoghdilish rayonlirining jaylishish xeritisi

 

 

 

 

 


 resim: 1990-yili ishlinip oskar mukapatigha érishken böre bilen usul oynash (dance with volves) dégen kinoda amérika armiyesining gherbke kéngiyish jeryanidiki indiyanlargha ait mezmunlar teswirlinidu.


 


Aldinqisi
Kéyinkisi
 Munasiwetlik xewerler
 
 Qiziq nuqta
 
Awat süretlik xewerler
Toluq ottura 3-yilliqning axirqi bir saetlik dersi
Pen téxnika
Az uchraydighan méwe−kepe
Iqtisad
Erkin kesipkarlarning rozghar bashqurush yolliri
Tenterbiye
London olimpik musabiqisining olimpik kenti sirtqa échiwétildi
Ghelite Ishlar 
 
Kocha Parangliri 
 
Edebiy Eserler 
 • Dunyadiki eng deslepki motsiklit 210 ming yüenge ya...
 • Amérikida qattiq chaqmaq chaqti
 • Dunya boyiche yéshi eng chong doxtur 114 yéshida w...
 • Az uchraydighan qoshkézek
 • "titanik"ning chöküp kétishini 100 yil burunqi ay...
 • Xotun alsa döletke baj töleydighan döletler
 • Aptomatik tort élish mashinisi
 • Diktor simon xewer bériwétip uxlap qaldi
 
 • Yette xil aghriqni derhal dawalitish lazim
 • Ölük déngiz
 • "dunya kitab oqush küni" ning kélip chiqishi
 • Dunya taratqusidiki dangliq shexs mayk wallis alemdi...
 • "11-séntebir" térrorluq hujumini pilanlighuchilarg...
 • Néfit bahasi eng yuqiri dölet
 • Engliyede "titanik"ning xatire buyumliri kim artuq q...
 • Süriye bilen biraziliye muxbirlargha nisbeten eng x...
 
 • Anglashni qoldin bermeng!
 • "kroran" din tarighan nur
 • Yazghuchi exet turdining "yiraqta qalghan muhebbet" ...
 • Shair rexim qasim wapat boldi
 • Tekebburluq
 • Keng qorsaqliq (hékaye)
 • Tesellining xasiyiti
 • Edebiyatning karamiti− "titanik namliq paraxot"
Istansimiz Chastotimiz Torimiz FM MW SW Méhnetkeshler Töhpikarlar Neshr Hoquqi Elan mulazimiti
Muhim dölet apparatliri (Xenzuche): Muhim axbarat torliri(Xenzuche):      Uyghurche axbarat torliri:     
Junggo xelq qurultiyi | Junggo hökümet tori | Junggo xelq siyasiy meslihet kéngishi | Aliy xelq sot mehkimisi | Aliy xelq teptish mehkimisi | Dölet ishliri mehkimisi axbarat ishxanisi | Döletlik radiyo-kino-téléwiziye bash idarisi
     
Alaqilishish adrési: béyjing shehiri shichéng rayoni fushingmén tashqi kochisi 2-qoru
Pochta nomuri: 100866 Téléfon:010-86097477 Faks:010-68045504 Élxet:uy@cnr.cn
网上传播视听节目许可证号 0102002 中央人民广播电台版权所有(C) 京ICP备05065762号